Açıq ünsiyyətdən şüşəli sərhədlərə
Bakı balkonlarının mədəniyyət və arxitektura transformasiyası
Faktum.az xəbər verir ki, arxitektura yalnız daşdan, betondan və divarlardan ibarət formalar yığını deyil; o, insanın xarici dünya ilə necə əlaqə qurmasının, cəmiyyətə necə baxmasının və məhrəmlik sərhədlərini harada çəkməsinin ən əyani xəritəsidir. Mənzillərin şəhər mühiti ilə tənha və ya kollektiv bağını təmin edən ən kritik memarlıq elementi isə eyvandır (balkon). Bakının şəhərsalma tarixi və məhəllə mədəniyyəti bu baxımdan çox maraqlı bir keçidi əks etdirir: XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərinə xas olan köhnə Bakı evlərinin geniş, açıq, sosial eyvanlarından müasir dövrün şüşəbənd olunmuş, hermetik mənzillərinə doğru dramatik bir transformasiya yaşanmışdır.
Tarixi Bakı memarlığında – xüsusilə İçərişəhərdə, həmçinin Dağüstü və “İtalyan tipli” həyətli evlərdə – eyvan heç vaxt sadəcə fasad bəzəyi və ya əşya qoyulan anbar olmamışdır. O, evin daxili məkanını küçəyə, həyətə və bütövlükdə məhəllə həyatına bağlayan canlı körpü idi. Taxta və ya dəmir məhəccərlərlə əhatə olunmuş bu açıq eyvanlarda ailələr çay içər, sərin xəzri küləyini gözləyər, qonşu eyvanlarla üzbəüz oturub sərbəst söhbət edərlərdi. Qadınların axşamüstü eyvandan səbət sallayaraq küçə satıcılarından meyvə-tərəvəz alması, uşaqların eyvandan həyətdə oynayan dostlarına səslənməsi Bakı məhəllələrinin özünəməxsus sosial ritmini yaradırdı. Açıq eyvan – ev sahibinin dünyaya qarşı səmimiyyətinin və qonşuluq qapısının hər zaman aralı olduğunun simvolu idi.
Lakin zaman keçdikcə şəhərin sıxlaşması, toz-torpaq, səs-küy və ən əsası fərdi həyatın məhrəmliyinə (privatizmə) verilən önəmin artması bu arxitektura dilini kökündən dəyişdi. Sovet dövrünün sonlarından başlayaraq və xüsusilə müasir tikinti bumunda eyvanlar funksiyasını itirməyə, tədricən “şüşəbənd” olunmağa – yəni plastik çərçivələr və şüşələrlə bağlanaraq otağın davamına və ya anbara çevrilməyə başlandı. İnsanlar açıq havanın, ünsiyyətin və günəşin yerini evlərin kvadratmetrini genişləndirmək, səsdən və küləkdən qorunmaq instinkti ilə dəyişdilər. Eyvanlar artıq küçəyə baxan açıq tribunalar deyil, şəhərin gurultusundan arxasında gizlənilən şəffaf qalxanlara çevrildi.
Balkon mədəniyyətinin bu şəkildə transformasiyası əslində cəmiyyətimizin fərdiyyətçi istiqamətdə dəyişməsinin sosioloji güzgüsüdür. Küçə ilə ev arasında bir tampon zona olan açıq eyvanın itməsi, qonşular arasındakı fiziki məsafəni azaltsa da, psixoloji divarları qat-qat qaldırdı.
Bakı eyvanlarının açıqdan şüşəbəndə doğru keçdiyi bu yol – köhnə Bakının kollektiv, səmimi məhəllə ruhundan müasir meqapolislərin fərdi və təcrid olunmuş həyat tərzinə keçidin təsviridir. Bəlkə də gələcəkdə memarlar yenidən açıq eyvanların təravətini bərpa edərək, itirdiyimiz o qonşuluq nəfəsini şəhərlərimizə qaytarmağın yollarını tapacaqlar.