Küləyin və kölgənin mühəndisliyi
Abşeronun qədim buzxanaları və qovdanları
Faktum.az xəbər verir ki, elektrikin, soyuducu mühərriklərin və müasir iqlimləşdirmə texnologiyalarının olmadığı əsrlərdə Abşeron yarımadasının kəskin yayı, bürkü isti iqlimi və susuzluğu yerli əhalidən xüsusi mühəndislik zəkası tələb edirdi. İsti qumların və yandırıcı günəşin əhatəsində yaşayan ustadlarımız təbiətin qanunlarını – termodinamikanı, külək axınlarını və torpağın izolyasiya qabiliyyətini dərindən mənimsəyərək unikal memarlıq qurğuları yaratmışdılar. Bu baxımdan buzxanalar və qovdanlar Abşeronun yalnız tarixi-memarlıq abidələri değil, eyni zamanda qədim ekoloji mühəndislik düşüncəsinin parlaq nümunələridir.
Abşeronda (Mərdəkan, Nardaran, Bilgəh, Suraxanı və Xəzər sahili kəndlərində) inşa edilən buzxanalar – qidaların və buzun yay aylarında uzun müddət xarab olmadan saxlanması üçün nəzərdə tutulmuş yerüstü və yeraltı tikililər idi. Yerli əhəngdaşından istifadə edilərək günbəz formasında tikilən bu qurğuların əsas sirri onların memarlıq geometriyasında və istilik izolyasiyasında gizlənirdi. Qış aylarında yağış və qar suları, habelə xüsusi nohurlarda dondurulan buz parçaları bu zirzəmilərə doldurulurdu. Günbəzin xüsusi bucaq altında tikilməsi və divarların qalınlığı günəş şüalarının daxilə nüfuz etməsinin qarşısını alır, havanın konveksiya (sirkulyasiya) prinsipi ilə soyumasını təmin edirdi. Nəticədə, çöldə 40 dərəcə isti olduğu halda, buzxananın daxilində temperatur sıfırdan aşağı qalır, ət, yağ, meyvə və digər tezxarabolan təamlar aylarla təravətini qoruyurdu.
İkinci vacib mühəndislik möcüzəsi isə su təminatı və onun soyudulması üçün istifadə olunan qovdanlar (və ya kəhriz/su anbarları) idi. Şirin suyun qıt olduğu Abşeronda yağış sularını toplamaq və ya underground su damarlarını buxarlanmadan qoruyub sərin saxlamaq həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Qovdanlar torpağın dərinliklərində oyulan, üstü tağlı-günbəzli tikililərlə örtülən su anbarları idi. Bu qurğuların pəncərə və baca sistemləri Abşeronun xarakterik xəzri küləyini tutacaq şəkildə layihələndirilirdi. Külək suyun səthindən keçərək buxarlanma effekti (evaporative cooling) yaradır, bu da suyun temperaturunu kəskin şəkildə aşağı salaraq onu buz kimi sərin saxlayırdı.
Bu qədim iqlimləşdirmə sistemləri göstərir ki, babalarımız təbiətlə mübarizə aparmaq əvəzinə, onun fiziki qanunları ilə harmoniyada yaşamağı bacarmışdılar. Nəhəng enerji sərfi edən müasir kondisionerlər və soyuduculardan fərqli olaraq, buzxana və qovdanlar sıfır karbon emissiyası ilə tamamilə təbii, dözümlü və ekoloji həllər sunurdu.