Babil Qülləsinin Müasir Sınğı: Esperanto Layihəsi Niyə Qlobal Dilə Çevrilə Bilmədi?
Faktum.az xəbər verir ki, sivilizasiya tarixinin ən iddialı və humanitar layihələrindən biri – dünyanı tək, neytral və süni bir dil ətrafında birləşdirmək istəyən “Esperanto” layihəsi, yaradılmasından bir əsr keçməsinə baxmayaraq, qarşıya qoyduğu qlobal hədəfə çata bilməmişdir. 1887-ci ildə polyak oftalmoloq Lüdviq Lazar Zamenhof (Dr. Esperanto) tərəfindən beynəlxalq ünsiyyət vasitəsi kimi təqdim edilən bu süni dil, millətçilik, geo-siyasi maraqlar və təbii dil dinamikası qarşısında uğursuzluğa düçar olmuşdur. Zamenhofun ideyası müxtəlif xalqlar arasında anlaşılmazlığı aradan qaldırmaq, müharibələrin qarşısını almaq və sülhü təmin etmək üçün hər kəs üçün asan öyrənilən, neytral bir ikinci dil yaratmaq idi.
Esperanto layihəsinin uğursuzluğunun kökündə bir neçə həlledici sosioloji və geo-siyasi amil dayanır. Birincisi, dil təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də milli kimliyin, mədəniyyətin və tarixin daşıyıcısıdır. İnsanlar min illər ərzində formalaşmış doğma dillərini süni, “vətənsiz” bir dillə əvəz etməyə psixoloji və mədəni müqavimət göstərdilər. İkincisi, XX əsrdə baş verən dünya müharibələri və Soyuq Müharibə, beynəlxalq arenasda ingilis, fransız, alman və rus kimi güclü milli dillərin geo-siyasi hegemonluğunu möhkəmləndirdi. Heç bir böyük dövlət öz dilinin təsir imkanlarını azaltmaq bahasına neytral bir dili dəstəkləməkdə maraqlı olmadı.
Üçüncüsü, Esperanto linqvistik cəhətdən nə qədər mükəmməl və məntiqli olsa da, təbii dillərin sahib olduğu “canlı” təkamül prosesindən, jarqonlardan, zəngin ədəbi irsdən və emosional dərinlikdən məhrum idi. Dilin yayılması üçün vacib olan kritik kütlə (critical mass) heç vaxt formalaşmadı, bu da onun praktik əhəmiyyətini məhdudlaşdırdı. Bu gün Esperanto dünyada ən populyar süni dil sayılsa və kiçik, lakin sadiq bir icma tərəfindən qorunub saxlanılsa da, Zamenhofun utopik “birləşmiş bəşəriyyət” arzusu, real siyasətin və mədəni müxtəlifliyin reallıqları qarşısında bir layihə olaraq tarixə qovuşdu. Esperanto layihəsi, bəşəriyyətin ortaq dəyərlər axtarışının vacib bir dərsi olaraq qalmaqdadır.