”Ümumi Nemətlərin Faciəsi” Niyə Resurslarımızı Tükəndirir?

Faktum.az  xəbər verir ki, sosiologiya və iqtisadiyyat elminin en böyük paradokslarından biri olan “Ümumi nemətlərin faciəsi” (Tragedy of the Commons) nəzəriyyəsi, pulsuz və hər kəsə açıq olan resursların niyə sürətlə tükəndiyini və məhv olduğunu açıqlayan ən konseptual yanaşmalardan biridir. 1968-ci ildə amerikalı ekoloq və sosioloq Qarret Hardin (Garrett Hardin) tərəfindən məşhurlaşdırılan bu konsepsiya, fərdi maraqların kollektiv rifahı necə baltaladığını aydın şəkildə ortaya qoyur.

Nəzəriyyənin mahiyyəti sadə bir nümunəyə dayanır: Fərz edək ki, kənddə hər kəsin istifadəsinə açıq olan ümumi bir otlaq sahəsi var. Hər bir çoban bu otlağa nə qədər çox heyvan çıxarsa, bir o qədər çox mənfəət əldə edəcək. Çoban fərdi olaraq düşünür ki, sürüyə daha bir heyvan əlavə etmək ona 100% qazanc gətirəcək, yaradacağı aşınma və zərər isə bütün kəndlilər arasında bölünəcəyi üçün onun payına düşən mənfi təsir çox az olacaq. Lakin bütün çobanlar eyni rasionallıqla düşündükdə, otlaq sahəsi həddindən artıq istifadə olunur, otlar bərpa oluna bilmir və nəticədə otlaq tamamilə sıradan çıxır. Beləliklə, hər kəsin öz fərdi mənfəətini maksimallaşdırmaq istəyi hamının birgə məhvinə gətirib çıxarır.

Günümüzdə bu model təkcə kənd təsərrüfatında deyil, qlobal ekoloji və sosial problemlərdə də özünü qabarıq göstərir. Dünya okeanlarında balıqların həddindən artıq ovlanması, havanın və su hövzələrinin çirkləndirilməsi, tıxacların yaranması və hətta İT infrastrukturunda pulsuz şəbəkələrin çökdürülməsi “Ümumi nemətlərin faciəsi”nin canlı nümunələridir. Heç kim öz şəxsi rahatlığından və ya qazancından pay vermək istəmədiyi üçün, nəzarətsiz və pulsuz resurslar sürətlə məhvə məhkum olur.

Sosioloqlar və iqtisadçılar bu faciənin qarşısını almaq üçün əsasən iki addımı vacib sayırlar: dövlət tərəfindən sərt tənzimləmə və cərimələrin tətbiqi və ya resursların özəlləşdirilərək cavabdeh tərəflərin müəyyən edilməsi. Nobel mükafatı laureatı Elinor Ostrom isə sübut etmişdir ki, icmalar öz aralarında güclü sosial özünüidarəetmə və daxili qaydalar yaradaraq da ümumi resursları qoruya bilərlər. “Ümumi nemətlərin faciəsi” bizə xatırladır ki, fərdi məsuliyyət hiss olunmadıqca, bəşəriyyətin ortaq varlıqlarını qorumaq mümkün olmayacaq.