Qlobal Ərzaq Paradoksu Və Qida İtkisinin Qarşısının Alınması Strategiyaları
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Baş Assambleyası tərəfindən 2019-cu ildə təsis edilən və hər il 29 sentyabr tarixində qeyd olunan Qida İtkisi Və İsrafçılığı Haqqında Məlumatlılıq Beynəlxalq Günü (International Day of Awareness of Food Loss and Waste), qlobal resursların idarə olunmasında ən kritik çağırışlardan birinə diqqət çəkir. BMT-nin Qida və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) və Ətraf Mühit Proqramının (UNEP) hesabatlarına əsasən, dünyada istehsal olunan bütün ərzaq məhsullarının təxminən 13-14%-i tədarük zəncirində (biçindən pərakəndə satışa qədər) “qida itkisi” kimi yoxa çıxır, təxminən 17%-i isə pərakəndə satış, ictimai iaşə və ev təsərrüfatları səviyyəsində “qida israfçılığı” nəticəsində zibilə atılır.
Faktum.az xəbər verir ki, dünyada 800 milyon insanın xroniki acılıqdan əziyyət çəkdiyi bir dövrdə istifadəyə yararlı tonlarla gıdanın məhv edilməsi həm etik, həm də iqtisadi-ekoloji paradoksdur.
Qida itkisi və israfçılığı təkcə mənəvi və iqtisadi məsələ deyil, birbaşa qlobal iqlim dəyişikliyinin əsas mühərriklərindən biridir. Qidanın istehsalı, daşınması Və emalı üçün nəhəng həcmdə su, torpaq, gübrə Və enerji resursları sərf olunur. İstehlak olunmadan zibil poliqonlarına atılan organic tullantılar parçalanarkən atmosferə istixana effekti yaradan kəskin metan qazı (CH₄) buraxır. Tədqiqatlar gösterir ki, əgər qida israfçılığı bir ölkə olsaydı, o, istixana qazlarının emissiya həcminə görə ABŞ və Çindən sonra dünyada üçüncü yeri tutardı. BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin (SDG 12.3) hədəflərindən biri pərakəndə və istehlakçı səviyyəsində adambaşına düşən ərzaq israfını yarıbayarı azaltmaqdır.
Bu qlobal böhranın qarşısını almaq üçün tədarük zəncirinin hər bir halqasında innovativ mexanizmlərin tətbiqi zəruridir. Fermer təsərrüfatlarında və nəqliyyatda müasir soyuducu anbar komplekslərinin (cold chain infrastructure) qurulması məhsulun tarlada çürüməsinin qarşısını alır. İstehlakçı və Məişət səviyyəsində isə şüurlu alış-veriş vərdişlərinin formalaşdırılması, “son istifadə tarixi” (expiry date) ilə “minimal yararlılıq müddəti” (best before) arasındakı fərqin düzgün anlaşılması və evdə qidaların biokimyəvi qaydalara uyğun saxlanması böyük həcmdə ərzağın qorunmasını təmin edir. Eyni zamanda, satılmayan, lakin istifadəyə tam yararlı olan qidaların “Qida Bankları” (Food Banks) və rəqəmsal tətbiqlər vasitəsilə ehtiyacı olan təbəqələrə paylanması sosial həmrəyliyi və ekoloji balansı möhkəmləndirən ən effektiiv addımlardır.