Cahan Siyasətini Dəyişən Dənələr
Qara İstiotun Sivilizasiya Tarixinə Və Coğrafi Kəşflərə Təkanyedici Təsiri
Müasir mətbəxlərin ən adi və əlçatan ədviyyatlarından biri sayılan qara istiot (Piper nigrum), bəşər tarixində imperiyaların yüksəlişinə və süqutuna, qlobal ticarət şəbəkələrinin qurulmasına və dünya xəritəsinin yenidən çəkilməsinə səbəb olmuş ən nüfuzlu botanik elementdir. Hindistanın cənub-qərbindəki Malabar sahilsizliyində (müasir Kerala ştatı) bitən bu sarmaşıqşəkilli bitki, qədim və orta əsrlərdə nadirliyi, unikal ətri və qidaları uzun müddət xarab olmadan saxlama xüsusiyyətinə görə “Qara qızıl” adlandırılmışdır.
Faktum.az xəbər verir ki, qara istiotun ticarət dəyəri əsrlər boyu qızıl və gümüş kimi qiymətli metallarla tənzimlənmiş, hətta bəzi Avropa şəhərlərində vergülərin, icarə haqlarının və borcların ödənilməsində rəsmi valyuta ekvivalenti kimi istifadə edilmişdir.
Botaniki və biokimyəvi cəhətdən qara istiotun kəskin dadı və özünəməxsus ətri tərkibindəki piperin alkaloidindən və efir yağlarından qaynaqlanır. Qədim Misir, Roma və Yunanıstan aristokratiyası üçün istiot yalnız status rəmzi və zənginlik göstəricisi deyil, həm də təbabətdə həzm sistemini stimullaşdıran, mikrobəleyhinə və konservant xassəli qiymətli dərman vasitəsi idi. Hətta e.ə. 1213-cü ildə vəfat edən Misir fironu II Ramzesin mumiyalanması zamanı onun burun boşluğuna qara istiot dənələrinin yerləşdirilməsi bu bitkiyə verilən ilahi və ritual dəyərin bariz nümunəsidir. Qədim Romada istiot o qədər qiymətli idi ki, b.ə. 410-cu ildə vestqotların kralı Alarik Romanı mühasirədən çıxarmaq üçün şəhər senatından fidyə olaraq 3 000 funt qara istiot tələb etmişdi.
Ədviyyat Ticarəti əsrlər boyu ərəb, fars və venesiyalı tacirlərin inhisarında (monopoliya) idi. Hind okeanından Qırmızı dənizə, oradan isə İsgəndəriyyə və Venesiya limanlarına daşınan istiot, hər vasitəçinin əlavə etdiyi yüksək gömrük və nəqliyyat xərclərinə görə Avropada fantastik qiymətlərə satılırdı. XV əsrdə Osmanlı İmperiyasının İpək Yolu və dəniz ticarət marşrutları üzərində tam nəzarət bərqərar etməsi və Venesiya monopoliyası Avropa krallıqlarını alternatif dəniz yolları axtarmağa məcbur etdi. Məhz bu “ədviyyat aclığı” və istiot mənbələrinə birbaşa çıxış əldə etmək arzusu Böyük Coğrafi Kəşflər dövrünün əsas iqtisadi mühərrikinə çevrildi.
1498-ci ildə portuqaliyalı dənizçi Vasko da Qama Afrika qitəsini dövr edərək Hindistanın Kalikut limanına çatdıqda, yerli hökmdarın “Bura nə axtarmağa gəlmisiniz?” sualına veriyi məşhur cavab tarixi həqiqəti əks etdirirdi: “Xristianları və ədviyyat axtarmağa gəlmişik.” Portuqalların bu dəniz uğuru Hind okeanında əsrlərlə sürən ərəb-venesiya monopoliyasını sarsıtdı. Ardınca XVII əsrdə Niderland (Hollandiya) və Britaniya Şərqi Hindistan Şirkətləri (East India Company) yaradıldı. Bu korporasiyalar yalnız ticarətlə deyil, öz şəxsi orduları və donanmaları ilə Şərqi Asiyada dəhşətli “Ədviyyat müharibələri” yürütdülər. Qara istiot və digər ədviyyatlara nəzarət uğrunda aparılan bu mübarizə qlobal müstəmləkəçilik sisteminin bünövrəsini qoydu, müasir kapitalizmin və ilk səhmdar cəmiyyətlərinin yaranmasına təkan verdi.