Kütlənin soyuqqanlılığı və məsuliyyətsizlik: Bystander Effekti (Müşahidəçi Effekti)

Faktum.az xəbər verir ki, sosial psixologiyanın ən sarsıdıcı və üzücü fenomenlərindən biri olan Bystander Effekti (Müşahidəçi Effekti), təhlükədə olan və ya köməyə ehtiyacı olan bir insana ətrafdakı kütlənin çoxluğu nisbətində daha az kömək edilməsi psixoloji qanunauyğunluğudur. Başqa sözlə, bir hadisənin şahidi olan insanların sayı nə qədər çoxdursa, hər bir fərdin zərərçəkənə kömək etmək ehtimalı bir o qədər azalır və reaksiya müddəti yubanır.

Bu fenomenin sosial psixoloqlar Bibb Latane və John Darley tərəfindən elmi şəkildə araşdırılmasına 1964-cü ildə Nyu-Yorkda baş verən dəhşətli bir cinayət səbəb olmuşdur. Kitti Qenovese (Kitty Genovese) adlı gənc qadın yaşayış binasının qarşısında bıçaqlı hücuma məruz qalmış, qışqıraraq kömək istəməsinə baxmayaraq, mənzillərinin pəncərəsindən hadisəni izləyən 38 qonşudan heç biri nə köməyə qaçmış, nə də vaxtında polisə zəng etmişdi. Qadının faciəvi ölümü bütün cəmiyyəti şoka saldı və alimləri insanların kütlə içindəki bu amansız pasivliyinin səbəblərini araşdırmağa yönəltdi.

Psixoloqlar Bystander Effektinin yaranmasını iki əsas daxili mexanizm ilə izah edirlər: Birincisi “Məsuliyyətin bölüşdürülməsi” (Diffusion of responsibility) prinsipləridir; insan tək olduqda bütün mənəvi məsuliyyəti öz üzərində hiss edir, lakin kütlə içində olduqda “onsuz da başqa biri polisə zəng edər” və ya “məndən başqa neçə nəfər var, niyə ilk mən addım atmalıyam?” düşüncəsilə məsuliyyəti şüuraltı olaraq digərlərinin üzərinə atır. İkincisi isə “Çoxluğun cəhaləti” (Pluralistic ignorance) psixologiyasıdır; böhran anında insanlar ətrafdakıların reaksiyasına baxır, digərlərinin sakit və hərəkətsiz qaldığını gördükdə hadisənin o qədər də təhlükəli olmadığını zənn edərək özləri də təşəbbüsü ələ almaqdan çəkinirlər.

Günümüzdə Bystander Effekti təkcə küçədəki qəzalarda və ya cinayətlərdə deyil, həm də kiberbullinq, iş yerlərində mənəvi təzyiq və sosial şəbəkələrdəki linçlərdə özünü göstərir. Psixoloqlar bildirirlər ki, bu sosial tələdən çıxmağın yeganə yolu müraciəti ümumi kütləyə deyil, fərdə yönəltməkdir; böhran anında “Kömək edin!” deyə qışqırmaq əvəzinə, kütlədən müəyyən bir şəxsi göstərərək “Qırmızı köynəkli bəy, təcili yardıma zəng edin!” şəklində birbaşa tapşırıq vermək məsuliyyəti tək bir insana yükləyərək Bystander Effektini dərhal qırır.