Geyim sənayesinin qaranlıq üzü
Faktum.az hər gün vitrinlərdə gördüyümüz, cəlbedici endirimlərlə aldığımız və bir neçə dəfə geyinib atdığımız ucuz geyimlərin arxasındakı qlobal humanitar və ekoloji fəlakəti – “Sürətli dəb” (Fast Fashion) sənayesini araşdırıb. Müasir marketinq fəndləri bizə hər həftə yeni bir trend sırısa da, tekstil nəhənglərinin pərdəarxası istehsalat zənciri müasir qul əməyinə və planetin resurslarının mikroskopik səviyyədə məhvinə əsaslanır.
Bu sənayenin ən qorxulu tərəfi Üçüncü Dünya ölkələrində (Banqladeş, Hindistan, Vyetnam) qurulan insanlıqdan kənar istismar sistemidir. Brendlər maya dəyərini minimuma endirmək üçün istehsalı heç bir təhlükəsizlik və əmək norması olmayan fabriklərə ötürürlər. Gün ərzində 14-16 saat dözülməz şəraitdə, acından ölməyəcək qədər cüzi maaşla işlədilən milyonlarla qadın və azyaşlı uşaq əslində müasir dövrün qullarıdır. 2013-cü ildə Banqladeşdə “Rana Plaza” tekstil fabrikinin çökməsi və 1100-dən çox işçinin həyatını itirməsi bu qul əməyinin ən qanlı sübutu idi. Lakin bu faciə belə qlobal brendlərin daha çox qazanc həvəsini cilovlaya bilmədi; çünki istehlakçının “ucuz və dəbli geyinmək” asılılığı bu qul bazarını hər gün daha da böyüdür.
Məsələnin digər tərəfi isə qorxulu ekoloji fəlakətdir. Tekstil sənayesi dünyada neftdən sonra ətraf mühiti ən çox çirkləndirən ikinci sahədir. Bir ədəd sadə pambıq köynəyin (t-shirt) istehsalı üçün bədənimizin təxminən 3 il ərzində içə biləcəyi qədər — 2700 litr təmiz su sərf olunur. Üstəlik, geyimlərin rənglənməsində istifadə olunan toksik kimyəvi maddələr və ağır metallar birbaşa şirin su qaynaqlarına axıdılır. Sintetik parçalardan (poliester, neylon) hazırlanan ucuz geyimlər hər yuyulmada dənizlərə milyonlarla mikroplastik sızdırır, atılanda isə yüz illərlə torpaqda çürümür. Ekspertlər xəbərdarlıq edir ki, hər il dünyada 92 milyon ton tekstil tullantısı formalaşır və bunun böyük hissəsi Afrikanın tullantı poliqonlarında ekoloji bomba kimi partlamağı gözləyir. İstehlak cəmiyyətinin bu zəhərli çarxını durdurmağın yeganə yolu kəmiyyətə deyil, keyfiyyətə önəm vermək və “sürətli dəb” trendlərini boykot etməkdir.