Süni intellekt məhkəmə zalına daxil olur: Hüququn gələcəyi necə dəyişir?
Süni intellekt artıq yalnız texnologiya şirkətlərinin və proqramçıların mövzusu deyil. Bu gün o, tibb, təhsil, bank sektoru və dövlət idarəçiliyi ilə yanaşı, hüquq sisteminə də sürətlə daxil olur. Dünyanın müxtəlif ölkələrində hüquqşünaslar və məhkəmələr hüquqi araşdırmaların aparılması, sənədlərin hazırlanması və məhkəmə təcrübəsinin təhlili üçün süni intellektdən istifadə etməyə başlayıblar.
Bu texnoloji inkişaf yeni hüquqi və etik suallar da yaradır. Süni intellekt vəkili əvəz edə bilərmi? Hakim qərar qəbul edərkən süni intellektin rəyinə güvənməlidirmi? Süni intellektin buraxdığı səhvə görə hüquqi məsuliyyəti kim daşıyacaq? Bu sualların dəqiq cavabları hələ formalaşmasa da, hüquq ictimaiyyətində geniş müzakirə olunur.
2023-cü ildə ABŞ-da bir məhkəmə prosesində təqsirləndirilən şəxsin müdafiəsinin süni intellekt tərəfindən hazırlanmış nitqlə aparılması cəhdi böyük müzakirələrə səbəb olmuşdu. Məhkəmə bu yanaşmanı qəbul etmədi və hadisə göstərdi ki, süni intellekt hüquq sahəsində faydalı köməkçi ola bilər, lakin hüquqşünasın peşəkar mühakiməsini və məsuliyyətini əvəz etmir.
Süni intellektin hüquq sahəsində üstünlükləri kifayət qədər çoxdur. O, minlərlə məhkəmə qərarını qısa müddətdə təhlil edə, hüquqi araşdırmaları sürətləndirə, iddia ərizələri, müqavilələr və digər hüquqi sənədlərin hazırlanmasını asanlaşdıra, həmçinin oxşar məhkəmə təcrübələrini daha tez müəyyən etməyə kömək edə bilir. Bu isə hüquqşünasın vaxtına qənaət etməklə daha mürəkkəb hüquqi məsələlərə diqqət ayırmasına imkan yaradır.
Bununla yanaşı, süni intellekt qüsursuz deyil. Bəzən o, mövcud olmayan məhkəmə qərarlarını, yanlış hüquqi normaları və ya uydurma mənbələri həqiqət kimi təqdim edə bilir. Hüquq sahəsində belə səhvlər insanların taleyinə, mülkiyyət hüquqlarına və hətta azadlıqlarına təsir göstərə bilər. Məhz buna görə də süni intellekt tərəfindən hazırlanmış hər bir hüquqi sənəd və ya hüquqi rəy peşəkar hüquqşünas tərəfindən diqqətlə yoxlanılmalıdır.
Azərbaycanda elektron məhkəmə sistemi və digər rəqəmsal dövlət xidmətlərinin inkişafı süni intellekt texnologiyalarının hüquq sahəsinə tətbiqi üçün əlverişli zəmin yaradır. Gələcəkdə bu texnologiyaların hüquqi araşdırmaların aparılması, məhkəmə təcrübəsinin sistemləşdirilməsi, hüquqi sənədlərin hazırlanması və vətəndaşlara ilkin hüquqi məlumatların təqdim edilməsi istiqamətlərində daha geniş istifadə olunacağı gözlənilir. Bununla belə, məhkəmə qərarlarının qəbulunda insan amili, hakim müstəqilliyi, vicdan və hüquqi təfəkkür öz həlledici rolunu qoruyub saxlamalıdır.
Süni intellekt hüquqşünası əvəz etmək üçün deyil, onun işini daha sürətli, daha dəqiq və daha səmərəli təşkil etmək üçün yaradılmış bir vasitədir. Texnologiya inkişaf etdikcə hüquq da inkişaf edir. Lakin hüququn əsasını təşkil edən prinsiplər dəyişmir: qanunun aliliyi, peşə etikası, insan vicdanı və ədalət. Məhkəmə zalına süni intellekt daxil ola bilər, amma ədaləti təmin etmək məsuliyyəti hələ də insanın üzərində qalır.
Hüquqşünas Zaur Quliyev