Gündoğar ölkənin unudulmuş sahibləri
Aynu xalqı və onların faciəvi assimilyasiya tarixi
Faktum.az xəbər verir ki, Yaponiya dedikdə ağlımıza monogen cəmiyyət, samuray mədəniyyəti və müasir texnologiyalar gəlsə də, bu arxipelaqın şimalında — Hokkaydo adası, Saxalin və Kuril adalarında əsrlər boyu tam fərqli görünüşə və diltərkibinə malik yerli bir xalq yaşayıb. Yaponların “Aynu” (Aynu dilində “insan” deməkdir) adlandırdığı bu icma, Şərqi Asiyanın adət olunmuş antropoloji tipindən kəskin şəkildə fərqlənən dərəcədə gür saqqalları, dərin göz yuvaları və fərqli genetik strukturu ilə tarixçilərin və antropoloqların diqqətini həmişə çəkib.
Genetik araşdırmalar göstərir ki, Aynular Yapon adalarının ən qədim sakinləri olan və e.ə. 14.000-ci illərə dayanan Comon (Jōmon) mədəniyyətinin birbaşa varisləridir. Yaponların əcdadları sayılan Yayoi qəbilələri Asiya qitəsindən adalara gəldikdən sonra Aynuları tədricən şimala doğru sıxışdırmağa başladılar. Lakin Aynuların təcrid olunması və əsl faciəsi XIX əsrin ikinci yarısında — Meyci bərpası dövründə yaşandı.
1899-cu ildə Yaponiya hökuməti “Hokkaydo Yerli Əhalisinin Assimilyasiyası Haqqında Qanun” qəbul etdi. Bu qanunla Aynuların torpaqları müsadirə olundu, onların ovçuluq və balıqçılıqla məşğul olması qadağan edildi. Dahi mədəniyyətlərinin parçası olan unikal adətləri — qadınların dodaqlarına vurduqları qara tattoo (döymə) naxışları, kişilərin saqqal uzatması və “İyomante” (ayıya sitayiş) ritualları qanunla cəzalandırıldı. Aynular yapon adlarını götürməyə və yapon dilində təhsil almağa məcbur edildilər, nəticədə onların qədim dili və şifahi ədəbiyyatı yoxolma həddinə çatdı.
Əsrlərlə davam edən assimilyasiya və diskriminasiya nəticəsində Aynuların böyük hissəsi öz kimliyini gizlətməyə məcbur oldu. Yalnız 2008-ci ildə Yaponiya parlamenti rəsmi olaraq Aynuları Yaponiyanın “yerli xalqı” kimi tanıdı və 2019-cu ildə onların mədəni hüquqlarını qoruyan yeni qanun qəbul etdi.
Bu gün Hokkaydoda qədim Aynu adət-ənənələrini və dilini yaşatmağa çalışan kiçik icmalar qalsa da, onların minillik dili BMT-nin YUNESKO təşkilatı tərəfindən “böhranlı dərəcədə yoxolma təhlükəsində olan dillər” siyahısına salınıb.