Azərbaycan qadını qaçqın düşəndə belə getmədi – İranlı nazirə cavab

İranın elm, tədqiqat və texnologiya naziri Hüseyn Simayi Sərrafın Azərbaycanda vahid məktəbli geyiminin tətbiqinə qarşı çıxması və azərbaycanlı qızları İran universitetlərinə dəvət etməsi sadəcə təhsil məsələsi ilə bağlı açıqlama deyil. Bu bəyanat Azərbaycanın daxili ictimai müzakirəsinə kənardan müdaxilə cəhdi olmaqla yanaşı, rəsmi Tehranın insan hüquqları məsələsində nümayiş etdirdiyi ikili standartları da gündəmə gətirir.

İranlı nazirin Azərbaycandakı qızlara “azad təhsil mühiti” vəd etməsi ilk baxışdan humanist çağırış kimi təqdim oluna bilər. Ancaq məsələni bir qədər dərindən təhlil etdikdə ciddi suallar yaranır: Öz ərazisində milyonlarla azərbaycanlının ana dilində təhsil alması üçün normal şərait yaratmayan bir dövlətin rəsmisi hansı mənəvi və siyasi əsaslarla Azərbaycandakı təhsil mühitinə qiymət verir? Qadınların geyiminə dair məcburi qaydaların və məhdudiyyətlərin mövcud olduğu İranda təhsil azadlığından danışmaq nə dərəcədə inandırıcıdır?

Məsələnin ironik tərəfi də məhz budur. İran rəsmisi Azərbaycanın təhsil siyasətini müzakirə etməyə həvəs göstərir, lakin öz ölkəsində onilliklərdir həllini gözləyən fundamental hüquq problemləri barədə danışmağa tələsmir.

İranlı nazirə veriləcək ən tutarlı cavablardan biri elə öz ölkəsinin Konstitusiyasındadır.

İran İslam Respublikasının Konstitusiyasının 15-ci maddəsində fars dili rəsmi dil kimi müəyyənləşdirilsə də, yerli və etnik dillərin mətbuatda və kütləvi informasiya vasitələrində istifadəsinə, habelə məktəblərdə həmin dillərin ədəbiyyatının tədrisinə icazə verilir. İran Konstitusiyasının 15-ci maddəsi bu baxımdan kifayət qədər aydındır.

Bəs reallıq necədir?

İran əhalisinin etnik tərkibi ilə bağlı dəqiq rəqəmlər mübahisəli olsa da, azərbaycanlıların ölkənin ən böyük etnik icmalarından biri olduğu şübhə doğurmur. Belə böyük bir icmanın ana dilində sistemli məktəb təhsilinə çıxışının olmaması isə ciddi hüquq və təhsil siyasəti problemidir.

Deməli, Simayi Sərraf başqa ölkənin məktəblilərinə təhsil azadlığı vəd etməzdən əvvəl öz ölkəsindəki azərbaycanlıların hüquqlarına diqqət yetirməlidir. Əgər onun üçün təhsil həqiqətən siyasi şüarlardan daha üstün dəyərdirsə, ilk növbədə İranın Konstitusiyasında nəzərdə tutulan dil hüquqlarının real həyatda təmin olunmasına çalışmalıdır.

Başqa sözlə, Azərbaycana dərs keçməyə çalışan nazirin öz ölkəsində cavablandırmalı olduğu suallar var. İranın azərbaycanlı uşaqları niyə öz ana dillərində məktəb təhsili ala bilmirlər? Konstitusiyada nəzərdə tutulan hüquqların həyata keçirilməsinə hansı maneələr var? Elm və təhsil naziri kimi Simayi Sərraf bu problemin həlli üçün hansı addımları atıb?

Bu suallara cavab vermədən Azərbaycana “azad təhsil” təklif etmək ən azı siyasi baxımdan ziddiyyətli görünür.

Simayi Sərrafın açıqlamasında ikinci ciddi ziddiyyət qadınların hüquqları ilə bağlıdır.

İran hakimiyyətinin qadınların geyiminə müdaxiləsi yeni məsələ deyil. Human Rights Watch təşkilatının İranla bağlı 2025-ci il hesabatında məcburi hicab qaydalarının icrasının sərtləşdirildiyi, hicab tələblərinə əməl etməyən qadın və qızların təqib olunduğu, bəzi hallarda isə təhsil və məşğulluq imkanlarına məhdudiyyətlərin nəzərdə tutulduğu qeyd edilir.

Belə bir şəraitdə İran rəsmisinin Azərbaycanda məktəbli geyimi ilə bağlı müzakirəyə qoşulması və bunu azadlıq məsələsi kimi təqdim etməsi təbii olaraq suallar doğurur.

Əgər geyim qaydaları təhsil hüququnun pozulmasına səbəb olmamalıdırsa, bu prinsip İranın özündə də eyni qaydada tətbiq edilməlidir. Qadınların geyimi üzərində dövlət nəzarəti ilə bağlı mövcud problemlər aradan qaldırılmadan başqa ölkənin məktəbliləri üçün azadlıq dərsi keçmək siyasi ardıcıllıq sayıla bilməz.

Burada bir məqamı da dəqiq ayırmaq lazımdır: vahid məktəbli geyiminin tətbiqi öz-özlüyündə təhsil hüququnun pozulması demək deyil. Ayrı-ayrı hallarla bağlı mübahisələri bütövlükdə Azərbaycanın təhsil sisteminə qarşı siyasi kampaniyaya çevirmək də əsaslandırılmış yanaşma deyil.

İranlı nazirin açıqlamasında isə məhz bu sərhədin qorunmadığı görünür. O, Azərbaycan cəmiyyətindəki müzakirəyə qoşulmaqla kifayətlənmir, İran universitetlərini alternativ kimi təqdim edərək məsələni siyasi müstəviyə keçirir.

Hər bir müstəqil dövlətin təhsil siyasətini müəyyənləşdirmək hüququ var. Bu siyasət ictimai müzakirəyə açıq ola, tənqid edilə və təkmilləşdirilə bilər. Lakin həmin müzakirənin aparılması ilə başqa dövlətin rəsmi nümayəndəsinin müəyyən qrupları öz ölkəsinə dəvət edərək mövcud siyasətə qarşı siyasi mesaj verməsi eyni şey deyil.

İranlı nazirin “İran universitetləri azərbaycanlı qızları qəbul etməyə hazırdır” bəyanatı məhz bu baxımdan qiymətləndirilməlidir. Universitetə qəbul təhsil siyasətinin normal elementidir. Ancaq konkret ölkənin məktəbli qızlarına müraciət edərək onların öz dövlətlərində guya azad təhsil imkanlarından məhrum olduqları təsəvvürünü yaratmaq başqa məsələdir.

Azərbaycanın təhsil sistemində çatışmazlıqların olması mümkündür. Heç bir ölkənin təhsil siyasəti tənqiddən kənarda deyil. Lakin islahat ehtiyacı olan sahələrin mövcudluğu başqa dövlətə Azərbaycan cəmiyyətinin adından danışmaq səlahiyyəti vermir.

Müharibənin ağır sınaqlarından keçən Azərbaycan cəmiyyətinə kənardan azadlıq vədi vermək

Azərbaycan xalqının müasir tarixində müharibə, işğal, qaçqınlıq və məcburi köçkünlük ağır izlər buraxıb. Birinci Qarabağ müharibəsi və Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğalı nəticəsində bir milyondan çox insan qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdü. Bu, ölkənin demoqrafik, sosial və iqtisadi həyatına ciddi təsir göstərən humanitar böhran idi.

Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, Azərbaycan cəmiyyəti dövlətçiliyini qoruyub saxladı, təhsil sistemini inkişaf etdirdi və qadınların ictimai həyatda iştirakını davam etdirdi. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyatın bərpası, məktəblərin yenidən qurulması və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı da bu prosesin mühüm mərhələləridir. Yəni o ağır dönəmlərdə belə Azərbaycan qadını ölkəsini tərk etmədi, indi hansısa nazirin sözü ilə mədrəsədə təhsil almaq üçün ölkəsini tərk edəcəkmi?

Belə bir tarixi təcrübəyə malik cəmiyyətə başqa ölkənin naziri tərəfindən “sizə azad təhsil mühiti yarada bilərik” mesajının verilməsi həm siyasi, həm də mənəvi baxımdan mübahisəlidir.

Azərbaycanlı qızların təhsil almaq hüququnun təmin olunması İranın siyasi himayəsinə ehtiyac duyan məsələ deyil. Bu hüququn qorunması Azərbaycanın öz qanunvericiliyinin, dövlət institutlarının və cəmiyyətinin məsuliyyətidir.

Əlbəttə, tarixi çətinliklərdən keçmək hər hansı siyasətin tənqidə qapalı olması demək deyil. Ancaq müharibə və işğal nəticəsində ağır humanitar sınaqlarla üzləşmiş bir ölkənin cəmiyyətinə kənardan siyasi himayədarlıq təklif etmək də əsaslı yanaşma sayıla bilməz.

İranlı nazirin təklifinin arxasında nə dayanır?

İranın Azərbaycana münasibətində dini və mədəni amillər bəzən siyasi təsir vasitəsi kimi ön plana çıxır. Azərbaycan cəmiyyətində dini həssaslıqlardan istifadə etməyə yönəlmiş ritorika, yaxud təhsil və qadın hüquqları kimi mövzuların siyasi təbliğatın predmetinə çevrilməsi iki ölkə arasında qarşılıqlı etimadı zəiflədə bilər.

Bu baxımdan Simayi Sərrafın bəyanatı sadəcə universitetlərə qəbul təklifi kimi qəbul edilməməlidir. Nazir Azərbaycan cəmiyyətində müzakirə olunan bir məsələyə öz ölkəsini alternativ kimi təqdim edir. Belə yanaşma isə təhsil əməkdaşlığından daha çox, siyasi mesaj təsiri bağışlayır.

İranın azərbaycanlıların ana dilində təhsil hüququ ilə bağlı problemi həll etməməsi, eyni zamanda Azərbaycanda təhsil azadlığından danışması ciddi siyasi uyğunsuzluqdur. Qadınların geyimi ilə bağlı sərt dövlət nəzarətinin mövcud olduğu ölkənin başqa dövlətin məktəbli geyimi məsələsini azadlıq müstəvisinə çıxarması da eyni ziddiyyətin davamıdır.

Simayi Sərrafın açıqlamasına ən tutarlı cavab emosional qarşıdurma deyil, faktların ortaya qoyulmasıdır. İranlı nazir bilməlidir ki, Azərbaycan müstəqil dövlətdir və onun təhsil siyasəti başqa ölkənin rəsmilərinin siyasi bəyanatları ilə müəyyənləşdirilmir.

Azərbaycanlı qızların təhsil almaq, peşə seçmək və cəmiyyətin bütün sahələrində iştirak etmək hüququ müzakirə predmetinə çevrilməməlidir. Bu hüquqların qorunması üçün lazım olan addımlar Azərbaycan cəmiyyətinin öz daxilində, qanunlar və institusional mexanizmlər vasitəsilə atılmalıdır.

Nəhayət, iranlı nazirə bir neçə sadə sual ünvanlamaq kifayətdir: İran Konstitusiyasının 15-ci maddəsində nəzərdə tutulan dil hüquqları niyə tam təmin olunmur? Azərbaycan dilində təhsil almaq istəyən uşaqlar üçün niyə normal məktəb sistemi yaradılmır? Məcburi hicab qaydalarının qadınların təhsil və ictimai həyatına təsiri niyə eyni cəsarətlə müzakirə edilmir?

Bu suallar cavablandırılmadan Azərbaycanın məktəbli qızlarına azadlıq vədi vermək inandırıcı görünmür.

Azərbaycanlı qızlar nə təhsil almaq, nə də gələcəklərini qurmaq üçün İranın siyasi himayəsinə möhtacdırlar. Onların gələcəyi Azərbaycan dövlətinin, öz cəmiyyətlərinin və şəxsi seçimlərinin məsələsidir.

İranlı nazirə tövsiyəmiz budur: əvvəlcə öz ölkəsindəki azərbaycanlıların hüquqlarının təmin olunmasına çalışsın. Başqa dövlətin məktəblilərinə azadlıq dərsi keçməzdən əvvəl öz ölkəsindəki hüquq problemlərinə cavab versin.