Sufizm nəzəriyyəsi və Vəhdət əl-Vücud

Mistik fəlsəfədə ilahi varlıq və insan ruhunun təkamülü

Faktum.az xəbər verir ki, İslam mistikasının (təsəvvüf) mərkəzində dayanan və Şərq fəlsəfəsinin en dərin qatlarını təşkil edən Sufizm nəzəriyyəsi insanın mənəvi kamilləşmə və ilahi varlıqla bütünləşmə yolunu öyrənən ezoterik düşüncə sistemidir. Bu təfəkkürün metafizik zirvəsini böyük mütəfəkkir İbn əl-Ərəbi tərəfindən sistemləşdirilən, daha sonra Cəlaləddin Rumi, İmadəddin Nəsimi və hürufi-sufi məktəbləri tərəfindən inkişaf etdirilən Vəhdət əl-Vücud (Varlığın Birliyi) doktrinası təşkil edir. Bu fəlsəfəyə görə, kainatda mütləq mənada mövcud olan yeganə həqiqi varlıq İlahidir; bütün maddi aləm və məxluqat isə O Mütləq Varlığın müxtəlif təzahürləri (təcəlliləri) və güzgüdəki əksləridir.

Vəhdət əl-Vücud nəzəriyyəsində insan ruhunun təkamülü nəfsin tərbiyəsi və mənəvi pillələr (məqamlar) vasitəsilə gerçekleşir. Sufi təriqətlərində ruhun ilahi mənşəyinə qayıdış prosesi “süluk” adlanır və nəfsi-əmmarədən (pisliyə meyilli nəfs) nəfsi-mərziyyəyə (ilahi razılığa çatmış nəfs) qədər uzanan daxili saflaşma yoludur. Bu mistik təcrübədə aşiq (insan) və məşuq (İlahi Varlıq) simvolikası mühüm rol oynayır. Rumi yaradıcılığında ilahi eşq ruhu dünyəvi buxovlardan azad edən hərəkətverici qüvvə kimi təsvir edildiyi halda, Nəsimi poeziyasında insan ilahi nurun ən kamil təzahürü – “Haqqın təcəlligahı” səviyyəsinə qaldırılır (“Bəndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam“).

Sufi mistisizmi zahiri formalardan (şəriət) daxili həqiqətə (təriqət, mərifət və həqiqət) doğru dərinləşən bir şüur transformasiyasıdır. Varlığın birliyi prinsipi dünyəvi dualizmi (yaradan-yaradılan, yaxşı-pis) aradan qaldıraraq kainatı vahid bir ilahi orqanizm kimi qəbul edir. İnsan öz fərdi eqosunu və mənliyini fəna (yoxluq) məqamında əridərək bəqa (ilahi varlıqda əbədi yaşamaq) dərəcəsinə çatır. Bu mistik-fəlsəfi təlim yalnız dini-mənəvi həyatı deyil, Şərq poeziyasını, musiqisini və estetik düşüncəsini əsrlər boyu qidalandıran zəngin irs formalaşdırmışdır.