Plate tektonikası və litosfer tavalarının hərəkəti: Yer qabığının dinamik formalaşması
Faktum.az xəbər verir ki, XX əsrin ortalarında Alfred Vegenerin materiklərin dreyfi nəzəriyyəsi əsasında inkişaf etdirilən plate tektonikası konsepsiyası Yer kürəsinin geoloji quruluşunu və dinamikasını izah edən fundamental təbiət elmi nəzəriyyəsidir. Yer qabığı və üst mantiyanın bərk hissəsindən ibarət olan litosfer bütöv bir kütlə deyil, astenosfer üzərində hərəkət edən müxtəlif ölçülü litosfer tavalarına (plitələrinə) bölünmüşdür. Mantiyadakı konveksiya axınları hesabına reallaşan bu hərəkətlər planetimizin relyef şəkillərini, seysmik aktivlik zonalarını və vulkanizm proseslərini formalaşdıran əsas hərəkətverici qüvvədir.
Litosfer tavalarının toqquşması, uzaqlaşması və ya bir-birinə nəzərən sürüşməsi geodinamik proseslərin üç ana sərhəd tipini meydana gətirir. Divergent (aralanma) sərhədlərdə tavalar bir-birindən uzaqlaşır, bu zaman astenosferdən qalxan maqma okean ortası silsilələrini yaradır və yeni okean dibi qabığı formalaşır (məsələn, Orta Atlantik silsiləsi). Konvergent (birləşmə/toqquşma) sərhədlərdə isə iki tava qarşı-qarşıya gəlir: okeanik tava kontinental tavanın altına daxil olaraq subduksiya zonasını və dərin okean novlarını (Mariana çökəkliyi) yaradır, iki kontinental tavanın toqquşması (kolliziya) isə nəhəng dağ sistemlərinin – orogenezin (məsələn, Himalay və Qafqaz dağları) əmələ gəlməsinə səbəb olur. Transform sərhədlərdə isə tavalar bir-birinin yanından üfüqi istiqamətdə sürüşür ki, bu da güclü seysmik gərginlik və kəskin zəlzələ ocaqları (məsələn, San-Andreas qırılması) yaradır.
Bu geodinamik mexanizmlərin riyazi-fiziki modelləşdirilməsi müasir geofizikada seysmik risklərin qiymətləndirilməsi, təbii fəlakətlərin əvvəlcədən proqnozlaşdırılması və faydalı qazıntı yataqlarının geoloji axtarışı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Litosfer tavalarının illik bir neçə santimetrlik hərəkəti Yerin geoloji simasını fasiləsiz olaraq yeniləyir və planetimizin dinamik canlı sistem olduğunu sübut edir.