Osmanlı İmperiyasında Tanzimat Fərmanı (1839): Şərqdə modernləşmənin hüquqi təməlləri

Faktum.az xəbər verir ki, 1839-cu il noyabrın 3-də İstanbulun Gülhanə parkında Sultan I Əbdülməcid adından Xarici İşlər naziri Mustafa Rəşid Paşa tərəfindən oxunan “Gülhanə Xətti-Şərifi” Osmanlı İmperiyasında Tanzimat dövrünün rəsmi təməlini qoydu. XIX əsrin əvvəllərində həm daxili böhranlar, həm də Avropanın hərbi-iqtisadi təzyiqləri ilə üz-üzə qalan Osmanlı dövləti üçün bu fərmanı elan etmək imperiyanın parçalanmasının qarşısını almaq və mərkəzi hakimiyyəti yenidən möhkəmləndirmək məqsədi daşıyırdı. Tanzimat Fərmanı Şərq idarəetmə ənənəsi ilə Qərb hüquq prinsiplərinin ilk dəfə sintez olunduğu tarixi sənəddir.

Fərmanın gətirdiyi ən mühüm hüquqi yenilik dinindən, millətindən və sosial mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün Osmanlı təbəələrinə can, mal, namus və mülkiyyət toxunulmazlığının vəd edilməsi oldu. Qanunun aliliyi prinsipi ilk dəfə açıq şəkildə bəyan edildi: heç kəs məhkəməsiz və açıq mühakimə olunmadan cəzalandırıla bilməzdi. Bu yanaşma, təbəə anlayışından bərabərhüquqlu vətəndaşlıq instansiyasına doğru atılan ilk inqilabi addım sayılır. Mülkiyyət hüququnun zəmanət altına alınması isə müsadirə sisteminə son qoydu və ölkədə xüsusi mülkiyyətin, o cümlədən daxili kapitalın formalaşmasına hüquqi zəmin yaratdı.

İslahatlar həmçinin maliyyə və hərbi sahələri də əhatə edirdi. Əsrlərlə davam edən, sui-istifadələrlə müşayiət olunan iltizam (vergi toplama) sistemi ləğv edildi, hər bir təbəənin yalnız gəlirinə uyğun vergi ödəməsi qaydası müəyyənləşdirildi. Hərbi xidmət isə nizamsız və qeyri-müəyyən mükəlləfiyyətdən çıxarılaraq 4–5 illik müddətli müntəzəm dövlət xidmətinə çevrildi. Şərq dünyasında hüquqi modernləşmənin ilk dalğası olan Tanzimat Fərmanı, sonrakı dövrlərdə Osmanlı konstitusiyalı idarəçilik modelinin (Meşrutiyyət) və müasir dünyəvi dövlət mexanizmlərinin yaranmasında həlledici rol oynadı.