Neyroplastiklik və beynin adaptasiya mexanizmləri
Zədələnmələrdən sonra neyron şəbəkələrinin bərpası
Faktum.az xəbər verir ki, mərkəzi sinir sisteminin ən unikal xassələrindən biri olan neyroplastiklik beynin ətraf mühit dəyişikliklərinə, öyrənmə proseslərinə, eləcə də insult vər travmatik zədələnmələrə cavab olaraq öz strukturunu və funksional təşkilini yenidən qura bilmək qabiliyyətidir. Uzun illər beynin inkişafının uşaqlıq dövründə tamamlandığı düşünülsə də, müasir neyrobiologiya böyüklərdə də sinir hüceyrələrinin dinamik adaptasiya potensialına malik olduğunu sübut etmişdir. Bu mexanizm patoloji proseslərdən sonra itirilmiş motor və koqnitiv funksiyaların bərpası üçün fundamental zəmin yaradır.
Zədələnmələrdən sonra neyron şəbəkələrinin bərpası molekulyar və hüceyrə səviyyəsində baş verən sinaptik plastiklik mexanizmlərinə dayanır. Zədələnmiş neyron zonalarının ətrafındakı sağlam hüceyrələr “aksonal sprautinq” (yeni akson çıxıntılarının əmələ gəlməsi) və sinaptogenez vasitəsilə yeni sinaptik əlaqələr formalaşdırır. Bu süreçdə beynin neyrotrofik faktoru (BDNF) və digər böyümə faktorları sinapsların güclənməsini ( – uzunmüddətli potensiasiya) stimullaşdırır. Eyni zamanda, beynin hipokamp kimi müəyyən strukturlarında neyrogenez – yeni neyronların yaranması prosesi də mərkəzi sinir sisteminin özünübərpa imkanlarını dəstəkləyir.
Neyroreabilitasiya prosesində tətbiq edilən intensiv fiziki vər kognitiv məşqlər neyroplastikliyin əsas hərəkətverici qüvvəsidir. İnsult keçirmiş xəstələrdə zədələnmiş beyn yarımkürəsinin funksiyaları təkrarlanan spesifik tapşırıqlar sayəsində qonşu sağlam neyron zonaları və ya qarşı yarımkürə tərəfindən üstələnə (vikariasiya) bilir. Biofiziki və biokimyəvi stimulyasiya sinaptik ötürmənin effektivliyini artıraraq beynin funksional xəritəsini yenidən formalaşdırır. Bu neyro-adaptasiya mexanizmləri müasir neyrologiyada bərpaedici təbabətin və reabilitasiya strategiyalarının mərkəzində dayanır.