İohann Sebastian Bax və “Yaxşı Kökələnmiş Klavir”
Polifoniya və musiqi temperasiyasının riyazi təməlləri
Faktum.az xəbər verir ki, Barokko dövrünün dahi bəstəkarı İohann Sebastian Bax tərəfindən qələmə alınan “Yaxşı Kökələnmiş Klavir” (Das Wohltemperierte Klavier) silsiləsi musiqi tarixi və musiqi nəzəriyyəsində inqilabi dönüş nöqtəsidir. İki cilddən və ümumilikdə 48 prelyudiya və füqadan ibarət olan bu monumental əsər 12 tonluq bərabər temperasiya sisteminin praktiki və nəzəri imkanlarını tam sübuta yetirmişdir. Bax bu əsəri ilə bütün yarımtonlardan (majör və minör tonallıqlarından) istifadə edərək musiqi alətinin yenidən köklənməsinə ehtiyac qalmadan harmonik təmiz səslənmənin mümkünlüyünü nümayiş etdirdi.
Əsərin fəlsəfi və texniki əsasını akustika və riyazi harmoniya təşkil edir. Avropa musiqisində uzun əsrlər boyu tətbiq olunan Pifaqor köklənməsi və ya “təmiz intervallar” sistemi müəyyən tonallıqlarda kəskin dissonanslar (“qurd intervalları”) yaradırdı ki, bu da bəzi tonallıqlardan istifadəni imkansız edirdi. Bərabər temperasiya sistemi isə oktavanı riyazi olaraq 12 bərabər yarımtona ( nisbətində) bölərək bütün tonallıqların bərabər dərəcədə təmiz və ahəngdar səslənməsini təmin etdi. Bax hər bir majör və minör tonallığında fərdi prelyudiya və füqalar yazmaqla bu akustik-riyazi modelin universallığını təsdiqlədi.
“Yaxşı Kökələnmiş Klavir” eyni zamanda polifoniya və kontrapunkt texnikasının zirvəsi sayılır. Bir neçə müstəqil melodik xəttin vahid harmonik strukturda birləşməsi olan polifoniya, xüsusilə füqa formasında mürəkkəb riyazi alqoritmi xatırladır. Mövzunun inversiyası (əksinə çevrilməsi), raqursu (geriyə oxunması) və auqmentasiyası (ritmik uzadılması) kimi ciddi kontrapunkt qaydaları bəstəkarın sonsuz yaradıcılıq təxəyyülü ilə sintez olunmuşdur. Bu əsər müasir Qərb musiqi sisteminin, kanonik harmoniyanın və kompozisiya strukturlarının təməl dərsliyinə çevrilərək musiqinin riyazi dəqiqliklə poetik ruhun mükəmməl vəhdəti olduğunu göstərmişdir.