Dante Aligyerinin “İlahı Komediya”sı

Orta əsr dünya görüşündən Renessansa keçidin ədəbi-fəlsəfi təhlili

Faktum.az xəbər verir ki, XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərində Dante Aligyeri tərəfindən qələmə alınan “İlahı Komediya” Avropa ədəbiyyatında orta əsr təfəkkür tərzindən Renessans hümanizminə keçidin ən möhtəşəm bədii-fəlsəfi təzahürüdür. Əsər bəşəriyyətin mənəvi təkamülünü və ruhun təmizlənmə yolunu “Cəhənnəm” (Inferno), “Əraf” (Purgatorio) və “Cənnət” (Paradiso) kimi üç əsas mərhələ üzərindən mistik, lakin eyni zamanda dərin rasional bədii dillə təsvir edir. Dante bu monumental poemyada Xristian teologiyasını, antik mifologiyanı və dövrünün kəskin siyasi satirasını vahid fəlsəfi sistemdə birləşdirmişdir.

Poemada orta əsr sxolastikası və teosentrik dünya görüşü öz zirvəsinə çatsa da, əsərin ruhunda humanist təfəkkürün ilk rüşeymləri aydın görünür. Müəllif antik dövrün böyük mütəfəkkiri Vergiliyi özünə bələdçi seçməklə ağlın və məntiqin rolunu yüksəldir, insan fərdiyyətinə, onun iradə azadlığına və mənəvi məsuliyyətinə xüsusi diqqət yetirir. Əsərdə yalnız dini ehkamlar deyil, Florensiyanın siyasi çəkişmələri, kilsə xadimlərinin korrupsiyası və dövrün real tarixi şəxsiyyətləri kəskin tənqid olunur. Bu yanaşma ədəbiyyatda ilahi nizamla yanaşı, insan mərkəzli (antroposentrik) baxışın təməlini qoymuşdur.

Dantenin əsəri eyni zamanda dilçilik və milli ədəbiyyat tarixi baxımından inqilabi əhəmiyyət kəsb edir. Həmin dövrdə elmi və ədəbi əsərlərin yalnız latın dilində yazılması ənənəsini qıran Dante poemanı xalqın anladığı Toskana dialektində qələmə almışdır. Bu addım müasir italyan ədəbi dilinin formalaşmasına zəmin yaratmış və Avropada milli ədəbiyyatların inkişafına güclü təkan vermişdir. “İlahı Komediya” orta əsrlərin qaranlıq sxolastikasını geridə qoyaraq insan şüurunu yenidən kəşf edən Renessans dövrünün ideoloji bələdçisinə çevrilmişdir.