Xəzərin dibində mürgüləyən tarix: Sualtı şəhərlərimizin gizli sirləri
Faktum.az Xəzər dənizinin mavi suları altında gizlənən, əsrlər boyu qeyb olmuş qədim qala və şəhərlərimizin az bilinən dəqiq faktlarını təqdim edir.
Dəniz səviyyəsinin dövri olaraq kəskin qalxıb-enməsi Xəzər sahillərində mövcud olmuş bir çox mədəniyyət mərkəzlərini tarixin fərqli dönəmlərində suların qoynuna gömüb. Bu abidələr arasında ən çox sirr saxlayanı, 1234-1235-ci illərdə Şirvanşah III Fəribürzün əmri ilə inşa edilən və bu gün “Bakı Atlantidası” adlandırılan Səbail qəsridir. Tikildiyi dövrdə dəniz ticarətinə və limanın təhlükəsizliyinə nəzarət edən bu strateji qala, cəmi 70 il sonra – 1306-cı ildə baş verən güclü zəlzələ və Xəzərin səviyyəsinin qəfil yüksəlməsi nəticəsində tamamilə batıb.
Yalnız XX əsrin ortalarında dəniz geri çəkiləndə aparılan xüsusi sualtı arxeoloji qazıntılar zamanı qalanın divarlarından üzərində insan, heyvan, fantastik məxluq təsvirləri və Şirvanşahlar nəslinin şəcərəsi ərəb dilində həkk olunmuş 700-ə yaxın unikal daş kitabə çıxarılaraq quruyə köçürülüb. Bu daşların ən böyük sirri ondadır ki, İslam mədəniyyətində memarlıq abidələrinin üzərində canlı varlıqların, xüsusilə insan simalarının bu qədər qabarıq təsvir edilməsinə demək olar ki, rast gəlinmir.
Xəzərin dibindəki tək itmiş mülk Səbail deyil. Şabran rayonunun dəniz sahilində vaxtilə mövcud olmuş, qədim xəritələrdə və tarixi mənbələrdə adı keçən “Şəhri-Yunan” (Sualtı Şabran) liman-şəhəri də bu gün tamamilə dəniz yatağındadır. Dalğaların gücləndiyi vaxtlarda dəniz hələ də sahilə həmin itmiş şəhərə aid olan IX-XII əsrlərin saxsı qab qırıqlarını və qədim kərpicləri çıxarır. Eyni zamanda, Pirallahı adası ətrafında və Lənkəran sahillərində sualtı kəşfiyyat zamanı qədim karvan yollarının, bütöv divar qalıqlarının və Tunc dövrünə aid yaşayış məskənlərinin izləri aşkar edilib. Bu faktlar sübut edir ki, Xəzər dənizi sadəcə bir su hövzəsi deyil, Azərbaycanın minillik sivilizasiya tarixini öz dərinliyində qoruyub saxlayan nəhəng bir sualtı arxivdir.