Zamanın axın istiqaməti: entropiya və nə üçün keçmişə qayıda bilmirik?

Faktum.az xəbər verir ki, fizikanın təməl tənliklərinin böyük əksəriyyəti zamanın istiqamətinə qarşı neitraldır — yəni riyazi olaraq zamanın irəli və ya geri axması heç bir fərq yaratmır. Lakin gündəlik həyatımızda zaman yalnız bir istiqamətdə — keçmişdən gələcəyə doğru axır. Süfrədən düşüb sınan bir stəkanın parçalarının öz-özünə birləşib geri qayıtmadığını, tökülən qəhvənin təkrar fincana dolmadığını hamımız bilirik. Bəs kainatda zamanı yalnız irəliyə doğru itələyən bu gizli güc nədir?

Bu sualın elmi cavabı termodinamikanın II qanununda və entropiya anlayışında gizlənib. Entropiya — bir sistemdəki nizamsızlığın və xaosun ölçüsüdür. Kainatda baş verən hər bir fiziki və bioloji proses entropiyanı, yəni nizamsızlığı artırır. Böyük Partlayışdan (Big Bang) bəri kainat yüksək nizamlılıq halından getdikcə daha nizamsız bir hala doğru sürətlə irəliləyir. Məhz bu proses elmdə “Zamanın oxu” (Arrow of Time) adlanır.

Keçmişə qayıda bilməməyimizin əsas səbəbi də budur: zamanın oxu yalnız entropiyanın artdığı istiqaməti göstərir. Beynimiz də kainatın bu fiziki qanununa uyğun proqramlaşıb. Hətta xatirələrimizin formalaşması və beynimizin informasiyanı emal etməsi prosesində də neyronlar enerji sərf edir və ətrafa istilik yayaraq entropiyanı artırır. Nəticədə insan beyni zamanı yalnız aşağı entropiyadan (keçmiş) yüksək entropiyaya (gələcək) doğru təkistiqamətli bir xətt kimi qavrayır. Keçmiş artıq nizamın geridə qalmış forması, gələcək isə kainatın qaçılmaz xaosudur.