Rəqəmsal qızıl, yoxsa maliyyə tələsi? Bitkoinin gizli pərdəarxası
Faktum.az son illərin ən böyük mübahisə mövzularından olan kriptovalyuta bazarını, Bitkoinin iqtisadi reallıqlarını və bu rəqəmsal aktivin arxasında gizlənən böyük sual işarələrini araşdırıb.
Maliyyə dünyası bu gün iki kəskin cəbhəyə bölünüb: bəziləri Bitkoini gələcəyin mərkəzsizləşdirilmiş, inflyasiyaya uğramayan unikal pulu hesab edir, digərləri isə tarixin ən böyük maliyyə köpüyü (Lalə qızdırması effekti) adlandırır. Bitkoinin gələcəyin pulu olmaq iddiası onun cəmi 21 milyon ədəd olmaqla limitlənməsindən qaynaqlanır. Bu rəqəm heç bir dövlət və ya mərkəzi bank tərəfindən artırıla bilməz, bu da onu qızıl kimi inflyasiyadan qorunan aktivə çevirir. Üstəlik, blokçeyn texnologiyası sayəsində transferlər banklar olmadan, birbaşa şəxsdən şəxsə, tam şəffaf və geridönməz şəkildə icra olunur.
Lakin pərdənin arxasında qorxulu reallıqlar və fundamental çatışmazlıqlar var. Birincisi – kəskin volatillik (qiymət dəyişkənliyi). Bir aktivin eyni gündə 10-20% dəyər itirib-qazanması onun gündəlik ticarətdə sabit “pul” kimi istifadə edilməsini qeyri-mümkün edir. Heç bir biznes sahibi bu gün satdığı məhsulun qarşılığında aldığı pulun sabah yarıbayarı ucuzlaşması riskini gözə almaz. İkincisi, Bitkoin istehsalının (mayninq) qlobal ekoloji zərəridir. Bu şəbəkəni ayaqda saxlamaq üçün fəaliyyət göstərən nəhəng server mərkəzləri il ərzində bir çox orta ölçülü Avropa ölkəsindən daha çox elektrik enerjisi istehlak edir.
Ən böyük şübhə isə “böyük balıqlar” adlandırılan və bazarın 40%-dən çoxuna nəzarət edən gizli investor qrupudur (Uelslər). Onlar qiymətləri süni şəkildə qaldırıb-endirərək kiçik investorların vəsaitlərini manipulyasiya edirlər. Bitkoin texnoloji bir inqilab olsa da, onun hazırkı vəziyyəti real pul funksiyasından daha çox, yüksək riskli və spekulyativ bir investisiya alətinə bənzəyir. Qlobal maliyyə sisteminin tamamilə rəqəmsallaşacağı dəqiqdir, lakin bu yeni dünya nizamının liderinin Bitkoin, yoxsa dövlətlərin nəzarətindəki rəqəmsal valyutalar (CBDC) olacağı hələ də ən böyük sirr olaraq qalır.