Nikkolo Makiavelli və Siyasi Realizm
Hakimiyyətin saxlanılmasının amansız məntiqi
Faktum.az xəbər verir ki, intibah dövrünün Florensiya diplomatı və mütəfəkkiri Nikkolo Makiavellinin 16-cı əsrin əvvəllərində qələmə aldığı “Hökmdar” (Il Principe) əsəri siyasi düşüncə tarixində əsl dönüş nöqtəsi oldu. Makiavelliyə qədər siyasət fəlsəfəsi dövlətin necə idarə olunmalı olduğuna dair dini, əxlaqi və idealist prinsiplərə əsaslanırdı. Lakin Makiavelli idealist xəyalları bir kənara qoyaraq siyasətə olduğu kimi, yəni insanın fitrəti və güc mübarizəsinin soyuq reallığı çərçivəsində yanaşdı. Bu addımla o, dini və əxlaqı siyasətdən ayıraraq müasir siyasi realizmin və dövlətşünaslıq elminin təməlini qoydu.
Makiavelli təfəkkürünün özəyində hakimiyyətin ələ keçirilməsi, qorunub saxlanılması və dövlətin sabitliyinin təmin edilməsi dayanır. Siyasətdə adi fərdlərin riayət etdiyi əxlaq qaydalarının hər zaman keçərli olmadığını müdafiə edən mütəfəkkirə görə, hökmdar dövlətin varlığını qorumaq üçün lazımdıqda hiyləgər, sərt və güzəştsiz olmağı bacarmalıdır. Əsərdə formalaşan “nəticə vasitəyə bəraət qazandırır” prinsipi dövlətin ali maraqları (raison d’état) naminə atılan hər bir addımın — hətta bu step mənəvi baxımdan qüsurlu olsa belə — siyasi baxımdan doğru sayıla biləcəyini göstərir. Makiavelli hökmdarın həm aslan kimi güclü, həm də tülkü kimi hiyləgər olmasını vacib sayırdı.
Hökmdarın cəmiyyət tərəfindən sevilməsi, yoksa ondan qorxulması məsələsində Makiavellinin cavabı son dərəcə praqmatikdir: hər ikisinə nail olmaq ideal olsa da, bu iki duyğunu eyni anda saxlamaq çətin olduğundan, qorxulmaq sevilməkdən daha təhlükəsizdir. İnsan doğasının dəyişkən və mənfəətpərəst olduğunu vurğulayan müəllif qeyd edirdi ki, insanlar sevgini mənfəətləri bitən kimi unuda bilərlər, lakin cəza qorxusu onları daima itaətdə saxlayır; əsas məsələ isə qorxu hissini nifrətə çevirməməkdir.
Bu gün “Makiavellizm” anlayışı tez-tez mənfi çalarla, hiyləgərlik və amansızlıq kimi yozulsa da, müasir beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya böyük ölçüdə məhz Makiavellinin cızdığı realizm prinsipləri ilə işləyir. Beynəlxalq aləmdə dövlətlərin dostluqlarından ziyadə milli mənafeyi, güc balansı və praqmatik gedişləri ön plana çıxır. Makiavellinin amansız məntiqi bizə öyrədir ki, siyasi ареnada sağ qalmaq və liderliyi qorumaq üçün hisslərə və xəyallara deyil, gücün və şəraitin soyuq təhlilinə söykənmək mütləqdir.