İnsan beynində “Fight or Flight” (Döyüş və ya Qaç) reaksiyası və stres anında qərar vermə mexanizmi

Faktum.az xəbər verir ki, insan orqanizminin təhlükə və ya kəskin stres anında verdiyi ani biologiya reaksiya “Fight or Flight” (Döyüş və ya Qaç) mexanizmi adlanır. İlk dəfə XX əsrin əvvəllərində amerikalı fizioloq Uolter Kennon tərəfindən təsvir edilən bu neyrobioloji reaksiya, əcdadlarımızın yırtıcı heyvanlardan və ya gözlənilməz təhlükələrdən sağ qalmasını təmin edən ən ibtidai təkamül uyğunlaşmalarından biridir.

Təhlükə siqnalı meydana gəldikdə, beyindəki hissiyyat mərkəzləri məlumatı dərhal amiqdalaya (beynin emosional və qorxu mərkəzi) ötürür. Amiqdala real və ya xəyali təhlükəni hiss etdiyi anda hipotalamusa həyəcan siqnalı göndərir. Hipotalamus isə öz növbəsində simpatik sinir sistemini və böyrəküstü vəziləri aktivləşdirərək qana sürətlə adrenalin və kortizol hormonlarının ifraz olunmasını təmin edir. Bu proses nəticəsində ürək döyüntüləri tezləşir, qan təzyiqi yüksəlir, bəbəklər böyüyür və qan əzələlərə axaraq bədəni ani fiziki hərəkətə – ya təhlükə ilə döyüşməyə, ya da oradan qaçmağa hazır vəziyyətə gətirir.

Ancaq bu mexanizmin stres anında qərar vermə prosesinə mənfi təsiri də az deyildir. Kəskin stres zamanı amiqdalanın həddindən artıq aktivləşməsi, beynin mentis və məntiqli qərarvermə, analitik təhlil mərkəzi olan prefrontal korteksin (alın payı) fəaliyyətini müvəqqəti olaraq zəiflədir. Buna neyrokimyada “amiqdala qəsbkarı” (amygdala hijack) deyilir. Şüurlu düşüncə mərkəzi arxa plana keçdiyi üçün insan stres anında məntiqi və uzunmüddətli strategiyalar qurmaqda çətinlik çəkir, daha çox instinktiv, tez və impulsiv qərarlar verir. Müasir dünyada fiziki yırtıcılar olmasa da, iş stresi, maliyyə çətinlikləri və ya emosional gərginlik eyni bioloji mexanizmi tətikləyərək müasir insanın sağlam qərar vermə qabiliyyətinə ciddi şəkildə təsir göstərir.