Dostoyevskinin “Cinayət və Cəza” romanında psixoanaliz

Raskolnikovun vicdan əzabı və Yunq fəlsəfəsi

Faktum.az xəbər verir ki, Fyodor Dostoyevskinin şah əsəri sayılan “Cinayət və Cəza” romanı sadəcə bir cinayət dramı deyil, insan psixikasının və şüuraltının kəşf olunmamış dərinliklərinə edilən ən cəsarətli səyahətlərdən biridir. Romanın baş qəhrəmanı Rodion Raskolnikovun sələmçi qadını öldürməzdən əvvəl və sonra keçirdiyi mənəvi dönüşlər, psixoanalizin hələ bir elm kimi formalaşmadığı bir dövrdə insanın daxili aləminin nə qədər mürəkkəb olduğunu sübut edir.

Raskolnikov öz nəzəriyyəsində insanları iki kateqoriyaya bölür: adi kütlə və cəmiyyətin qoyduğu əxlaq qanunlarını tapdalamaq haqqı olan “üstün insanlar” (Napoleontiplilər). Lakin onun bu intelektual bəhanəsi şüur səviyyəsində nə qədər əsaslandırılsa da, şüuraltı dərəcədə insan təbiətinin fundamental qanunlarına zidd idi. Ziqmund Freydin psixoanalitik nəzəriyyəsinə görə, Raskolnikovun törətdiyi cinayətdən sonra yaşadığı psixoloji çöküş onun mənəvi dəyərlərini təmsil edən “Super-Eqo”su ilə instinktiv istəkləri arasında yaranan amansız münaqişənin nəticəsidir. Günahkarlıq hissiyatı şüur tərəfindən inkar edilsə də, bədən və psixika tərəfindən hərarət, sayıqlamalar və xəstəlik simptomları ilə xaricə vurulur.

Karl Qustav Yunqun analitik psixologiyası baxımından isə Raskolnikov öz “Kölgə”si ilə mübarizə aparır. O, daxilindəki qaranlığı, zəifliyi və adi bir insan olduğu həqiqətini qəbul etməkdən qaçaraq özünə süni bir “üstün insan” maskası tikir. Lakin bu maska cinayət anında parça-parça olur. Yunq fəlsəfəsinə görə, fərdiləşmə və daxili bütövlük yalnız insanın öz qaranlıq tərəfini və zəifliyini şüurlu şəkildə qəbul etməsi ilə mümkündür. Raskolnikovun keçirdiyi dəhşətli vicdan əzabı əslində onun şüuraltının onu təmizlənməyə və həqiqi “mən”inə qayıtmağa məcbur etməsi prosesidir.

Son nəticədə Dostoyevski oxucuya çatdırır ki, heç bir fəlsəfi nəzəriyyə və ya intelektual əsaslandırma insanın daxili əxlaq qanununu və vicdanını aldata bilməz. Cəza fiziki olaraq Sibirə sürgün edilməkdən çox daha əvvəl, insanın öz içində – vicdan məhkəməsində baş verir. Günahın Etirafı və mənəvi əzab Raskolnikov üçün bir məhv deyil, Yunq fəlsəfəsində olduğu kimi, ruhun yenidən doğulması və nicat tapması üçün yeganə yoldur.